TÀI LIỆU
LƯU TRỮ
VỚI VIỆC
XÁC ĐỊNH TÁC GIẢ QUỐC HUY VIỆT NAM
Trần Hoàng - Nguyễn Minh Sơn
Quốc huy Việt Nam - một sản
phẩm của sáng tác hội hoạ, là biểu
tượng cô đọng, súc tích và đầy đủ
về đất nước và con người Việt Nam,
nó hàm chứa khát vọng tha thiết của một dân
tộc yêu chuộng hoà bình và khẳng định chủ
quyền thiêng liêng của quốc gia độc lập.
Quốc huy của chúng ta thật đẹp về hình
thức, hàm súc về nội dung, thật sự không thua kém
bất cứ quốc huy nào trên thế giới. Tác giả
Quốc huy từ mấy chục năm nay được
xác định là của Cố hoạ sĩ Trần Văn
Cẩn. Tuy nhiên, từ sau ngày 9 tháng 9 năm 2001, khi hoạ
sĩ Lê Lam có bài “Người vẽ Quốc huy” đăng
trên báo Nhân dân cuối tuần khẳng định: Hoạ
sĩ Bùi Trang Chước là người sáng tác và thực
hiện các phác thảo Quốc huy... Đặc biệt, khi
gia đình cố hoạ sĩ Bùi Trang Chước gửi
đơn thư tới các cơ quan chức năng
đề nghị xét công nhận tác giả Quốc huy cho
Ông Bùi Trang Chước với những tài liệu gốc
do gia đình có được hoặc sưu tầm
được thì vấn đề đòi hỏi xác
định lại tác giả Quốc huy đã thật
sự trở nên nóng bỏng và bức xúc. Từ năm 2001
tới nay đã có hàng trăm bài báo, hàng chục cuộc
họp của các cơ quan chức năng với gia
đình cố hoạ sĩ Bùi Trang Chước để xem
xét việc xác định tác giả Quốc huy. Do vậy,
một số tài liệu lưu trữ bảo quản
tại Trung tâm lưu trữ quốc gia III và cả
những tài liệu cá nhân của cố hoạ sĩ Bùi
Trang Chước do gia đình biếu tặng đã
được đưa ra nghiên cứu, thẩm
định. Bài viết này đề cập sơ bộ
đến quá trình sáng tác mẫu Quốc huy của cố
hoạ sĩ Bùi Trang Chước và một số tài
liệu hiện đang lưu giữ ở Trung tâm Lưu
trữ quốc gia III (những tài liệu đã góp phần
vào việc xác định tác giả Quốc huy Việt
Nam).
Họa sĩ Bùi Trang Chước sinh năm 1915 ở Phú
Thượng, Từ Liêm, Hà Nội. Ông tốt nghiệp
Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông
Dương năm 1941. Trong thời gian học tập, ông
đã tỏ ra là người rất có năng khiếu
về đồ hoạ. Ra trường, ông
được mời về giảng dạy tại
Trường Kiến trúc Đà Lạt. Ngoài việc
giảng dạy, hoạ sĩ Bùi Trang Chước đã
dành nhiều thời gian cho việc sáng tác tem thư và
ở thời điểm đó, ông là người Việt
Nam đầu tiên ở Đông Dương vẽ tem
thư. Sau Cách mạng tháng Tám 1945, hoạ sĩ Bùi Trang
Chước đã cùng gia đình chuyển ra Hà Nội và
giảng dạy ở Trường Mỹ thuật Hà
Nội. Sau toàn quốc kháng chiến, ông lên Việt Bắc
theo cách mạng, giảng dạy ở Trường Mỹ
thuật Liên khu Việt Bắc. Trong những năm 1951 -
1952, do có biệt tài về đồ hoạ, ông
được điều về vẽ giấy bạc
ở Nhà in Ngân hàng. Đầu năm 1953, Nhà in Bộ Tài
chính đã biệt phái ông sang Ban Pháp chế Phủ Thủ
tướng làm nhiệm vụ sáng tác Bằng khen, Huân, Huy
chương cho Chính phủ. Tại đây, ông bắt
đầu tham gia cuộc vận động sáng tác mẫu
Quốc huy Việt Nam được phát động tháng
6-1951. Từ năm 1953 đến 1955, bằng tài năng và
sự lao động miệt mài, nghiêm túc, Hoạ sĩ Bùi
Trang Chước đã có 94 bản vẽ nghiên cứu, phác
thảo và hàng chục bản vẽ chì chi tiết những
đối tượng mà ông muốn thể hiện trong
mẫu Quốc huy. Từ những nghiên cứu đó, Ông
đã hoàn thành 15 bản vẽ mẫu Quốc huy đa
dạng nhưng thống nhất về ý tưởng
để gửi cấp trên lựa chọn. Đến
tháng 10/1954, từ hơn 300 mẫu quốc huy của các
hoạ sĩ tham gia, cuối cùng chỉ còn 15 mẫu
của tác giả duy nhất là Bùi Trang Chước
được lựa chọn để trình Chính phủ.
Mẫu số 1 có nền đỏ sao vàng, tượng trưng
cho quốc kỳ của Việt Nam dân chủ cộng hoà;
mặt trời mọc tượng trưng cho nước
ta ở phương Đông, tượng trưng cho
buổi bình minh của một kỷ nguyên mới và là
tương lai của nền dân chủ cộng hoà; bông lúa
tượng trưng cho nông nghiệp và giai cấp nông dân và
cái đe tượng trưng cho công nghiệp và giai cấp
công nhân (mẫu số 1 qua 3 lần chỉnh sửa sau này
trở thành mẫu 18).
Qua những tài liệu do gia đình gửi tặng Trung
tâm LTQG III, có thể thấy một số tài liệu,
tư liệu, hiện vật gốc của cố Hoạ
sĩ Bùi Trang Chước để lại liên quan trực
tiếp đến quá trình sáng tác Quốc huy như:
- Di bút “Tôi vẽ mẫu Quốc huy”
của hoạ sĩ Bùi Trang Chước.
- Văn bản 237/MT ngày 24/11/1954
của Ban Mỹ thuật Trung ương gửi Bộ
tuyên truyền do họa sĩ Trần Văn Cẩn ký;
- Toàn bộ 94 bản phác thảo chì
thể hiện quá trình tìm tòi và sáng tạo mẫu Quốc
huy từ năm 1953 đến 1955;
- 15 mẫu Quốc huy thể hiện
màu, đã được Ban Mỹ thuật chọn trình
Trung ương duyệt vào tháng 10 /1954.
- 2 bản vẽ đen trắng
(số 16, 17) đã thể hiện các bước chỉnh
sửa để dẫn tới bản mẫu cuối cùng
(số 18) và hai bản vẽ tách màu đen trắng bản
mẫu Quốc huy cuối cùng mà hoạ sĩ Bùi Trang
Chước sáng tác giữa năm 1955 chắt lọc
từ 15 mẫu trước đó.
Theo Di bút “Tôi vẽ mẫu Quốc huy” của hoạ
sĩ Bùi Trang Chước viết ngày 26/ 4/1985, tiếp thu những
ý kiến đóng góp của Chủ tịch Hồ Chí Minh vào
mẫu vẽ số 1 - mẫu vẽ cuối cùng trong
số 15 mẫu vẽ; “Hình tượng cái đe là thủ
công nghiệp cá thể, nên dùng hình tượng tượng
trưng cho nền công nghiệp hiện đại” sau 3
lần chỉnh sửa, từ đầu năm 1955
đến tháng 9/1955, hoạ sĩ Bùi Trang Chước
đã hoàn thành mẫu Quốc huy cuối cùng gồm 1
bản màu và 2 bản tách màu đen trắng. Về mẫu
vẽ Quốc huy cuối cùng này, trong Di bút của mình, Ông
Bùi Trang Chước viết: “Mẫu Quốc huy lần này
tôi cũng vẽ hình tròn, chung quanh 2 bên có thêm những bông
lúa kéo dài lên trên tiếp giáp với nhau ở đỉnh
trục đường vòng tròn, 2 bên vẫn giữ
những bông lúa rủ xuống vào trong ôm lấy bánh xe thay
cho cái Đe, ở phía dưới, giải lụa ở
giữa có chữ “Việt Nam dân chủ cộng hoà”, hai
đầu giải lụa vẫn quấn lên các bông lúa
mỗi bên 2 đoạn, gốc các bông lúa bắt chéo nhau
tạo thành đế Quốc huy thót 2 đầu cho
gọn. Phía bên trong nền là ngôi sao, dưới ngôi sao để
trống cho thoáng, không có mặt trời và tia chiếu sáng
chung quanh. Về màu sắc, riêng nền bên trong Quốc huy
và giải lụa là màu đỏ, còn các hoạ tiết khác
như các bông lúa, ngôi sao và bánh xe đều là màu vàng”. Sau khi
hoàn thành bản vẽ mẫu Quốc huy cuối cùng này, do
nhiệm vụ đặc biệt và tuyệt mật
của Chính phủ giao, ông lên đường sang Trung
Quốc để vẽ tiền và in tiền. Chính vì
vậy, Ông không có điều kiện chỉnh sửa, hoàn
thiện Quốc huy theo sự góp ý của Trung ương
sau kỳ họp Quốc hội vào tháng 9/1955. Nhiệm
vụ chỉnh sửa, hoàn thiện này sau đó
được giao cho hoạ sĩ Trần Văn Cẩn.
Một tài liệu lưu trữ rất quan trọng
trong Phông Bộ Tuyên truyền là Văn bản số 237/MT
ngày 24/11/1954 do chính Hoạ sĩ Trần Văn Cẩn phụ
trách Ban Mỹ thuật - Ngành Văn nghệ Trung ương
ký, gửi Bộ Tuyên truyền, trong đó cũng khẳng
định rõ 15 mẫu mà Ban Mỹ thuật trình Bộ
Tuyên truyền là của Họa sĩ Bùi Trang Chước.
Văn bản nói rõ: “Khoảng trung tuần tháng 10/54, chúng
tôi có gửi sang quí Bộ một số 15 mẫu quốc
trưng để quí Bộ đưa trình Thủ
Tướng phủ xem và cho ý kiến quyết định.
Chúng tôi chờ đợi đã lâu mà chưa có tin tức gì
về việc đó. Gần đây Vụ Lễ tân bên
Thủ Tướng phủ có cho người dục luôn nên
chúng tôi cử hoạ sĩ Bùi Trang Chước, tác
giả những mẫu ấy, sang đề
nghị quý Bộ cho biết tin tức về các mẫu
đã được chọn. Cũng đề nghị quí
Bộ trao lại cho hoạ sĩ Chước những
mẫu đã gửi để đem về sửa lại
và hoàn thành”.
Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III đã cung cấp cho
các cơ quan chức năng và gia đình cố hoạ
sĩ Bùi Trang Chước một tài liệu quan trọng
khác từ Phông Quốc hội. Đó là hình mẫu Quốc
huy mà Chính phủ đệ trình Quốc hội để
thông qua tại kỳ họp thứ 5/1955 (Hồ sơ 18,
trang 66). Tài liệu này trong quá trình thẩm định khoa
học hình sự đã trở thành tài liệu gốc
chuẩn để so sánh đối chiếu với tài
liệu của cố hoạ sĩ Bùi Trang
Chước và cố hoạ sĩ Trần Văn Cẩn.
Sau nhiều công văn, cuộc họp của Ban Tư
tưởng Văn hoá Trung ương, Văn phòng Chính
phủ, Bộ Văn hoá - Thông tin, Cục Bản quyền
tác giả... để giải quyết vấn đề
xác định tác giả Quốc huy nhưng vẫn chưa
có kết quả. Nguyên nhân là do: về phía gia đình cố
hoạ sĩ Trần Văn Cẩn, Uỷ ban toàn quốc
các hội văn học nghệ thuật Việt Nam và
một số hoạ sĩ căn cứ trên một số
tài liệu cho rằng hoạ sĩ Trần Văn Cẩn
là tác giả Quốc huy. Về phía gia đình cố hoạ
sĩ Bùi Trang Chước, nhiều hoạ sĩ căn
cứ trên những tài liệu, hiện vật gốc
về Quốc huy mà gia đình có được cũng
như tài liệu khai thác từ Trung tâm Lưu trữ
Quốc gia III, cương quyết cho rằng tác giả
Quốc huy Việt Nam không thể ai khác ngoài hoạ sĩ
Bùi Trang Chước. Chính do còn giữ được
nhiều văn bản, tài liệu gốc, gia đình
Hoạ sĩ Bùi Trang Chước đề nghị Chính
phủ cho phép thẩm định bằng khoa học hình
sự những tài liệu, hiện vật gốc liên quan
đến Quốc huy Việt Nam. Tháng 6/2003 Viện Khoa
học hình sự - Bộ Công an đã chính thức tiến
hành công tác thẩm định và đã trả lời
kết quả cho Cục Bản quyền tác giả. Ngày
28/10/2003 Cục Bản quyền tác giả đã thông báo
chính thức kết quả giám định khoa học hình
sự như sau: “Bản viết tay “Tôi vẽ mẫu
Quốc huy” của cố hoạ sĩ Bùi Trang Chước
và bản viết tay “Chúng tôi làm Quốc huy” của cố
hoạ sĩ Trần Văn Cẩn là do chính các cố
hoạ sĩ viết”.
Mẫu phác thảo Quốc huy số
18 của cố hoạ sĩ Bùi Trang Chước (do gia
đình cung cấp) có 04 chi tiết cơ bản giống
với mẫu Quốc huy Nước Việt Nam Dân chủ
cộng hoà in trên trang bìa tài liệu có dòng chữ “Quốc
hội họp khoá V tháng 9/1955” do Trung tâm Lưu trữ
Quốc gia III cung cấp; gồm: hình bông lúa, ngôi sao,
dải băng và phần gốc bó lúa;
Mẫu phác thảo Quốc huy của
cố hoạ sĩ Trần Văn Cẩn (do bà Trần
Thị Hồng, người được hưởng
thừa kế của cố hoạ sĩ Trần Văn
Cẩn và ông Triều Dương cung cấp) có 02 chi
tiết cơ bản giống với mẫu Quốc huy
Nước Việt Nam dân chủ cộng hoà in trên trang bìa
tài liệu có dòng chữ “Quốc hội họp khoá V tháng
9/1955 “do Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III cung cấp ;
gồm: hình ngôi sao và bánh xe hình răng cưa”.
Ba tuần sau đó, ngày 19/ 11/2003 bằng Văn bản
số 227/BQTG-VHNT, Cục Bản quyền tác giả cho
rằng: “Kết quả giám định đó không trái
với các nguồn tư liệu, chứng cứ và các ý
kiến đã được các thành viên trong tổ Tư
vấn và những người có liên quan trao đổi,
thảo luận. Kết quả giám định cũng phù
hợp với ý kiến của đa số thành viên
của Tổ Tư vấn và ý kiến của Bộ
Văn hoá - Thông tin, làm rõ hơn căn cứ xác định
tác giả Quốc huy Việt Nam. Vì vậy Bộ Văn hoá
- Thông tin cho rằng Quốc huy Việt Nam do đồng tác
giả sáng tạo gồm cố hoạ sĩ Bùi Trang
Chước và cố họa sĩ Trần Văn Cẩn là
kết luận thoả đáng và hoàn toàn có căn cứ.
Bộ trưởng Bộ Văn hoá - Thông tin đã báo cáo
Thủ tướng Chính phủ xem xét, quyết
định”.
Tất nhiên, sau đó gia đình cố hoạ sĩ Bùi
Trang Chước không thoả mãn với kết luận
đó và tiếp tục đề nghị xem xét lại.
Ngày 9/02/ 2004, tại cuộc họp, sau khi nghe đại
diện Bộ Văn hoá - Thông tin báo cáo, nghe ý kiến
cuả các Phó Thủ tướng và ý kiến của các
đại biểu dự họp, Thủ tướng Phan
Văn Khải đã có ý kiến kết luận. Ngày
27/02/2004 Văn phòng Chính phủ đã có Công văn số
42/TB-VPCP thông báo ý kiến của Thủ tướng Phan
Văn Khải tại cuộc họp về việc xác
định tác giả vẽ mẫu Quốc huy Việt Nam
như sau: “Việc xây dựng mẫu Quốc huy
Việt Nam được thực hiện theo chủ
trương của Bác Hồ, Đảng và Nhà nước
ta. Mẫu Quốc huy Việt Nam là một cống hiến
chung của giới mỹ thuật Cách mạng Việt Nam,
trong đó phải kể đến công lao của
hoạ sĩ Bùi Trang Chước - người đã
vẽ những mẫu Quốc huy để làm cơ
sở lựa chọn, hoàn thiện, và hoạ sĩ
Trần Văn Cẩn - người đã chỉnh sửa,
hoàn thiện mẫu Quốc huy theo ý kiến chỉ
đạo của lãnh đạo để trình Quốc
hội phê duyệt. Giao Bộ trưởng Bộ Văn
hoá - Thông tin có văn bản báo cáo Uỷ ban Thường
vụ Quốc hội về vấn đề tác giả
vẽ mẫu Quốc huy Việt Nam”.
Như vậy, trên cơ sở xem xét, nghiên cứu,
thẩm định khoa học hình sự những tài
liệu lưu trữ, các cơ quan chức năng và
người đứng đầu Chính phủ đã có ý
kiến rõ ràng về tác giả Quốc huy Việt Nam. Tuy
nhiên, mặc dù các cơ quan chức năng đã xem xét
nhiều lần và Thủ tướng Chính phủ đã có
ý kiến như trên nhưng rất tiếc đến nay
vấn đề này vẫn chưa có kết luận
cuối cùng. Tuy vấn đề xác minh ai là tác giả
đích thực của Quốc huy Việt Nam là vấn
đề hệ trọng và rất nhạy cảm,
nhưng mong rằng, vấn đề này sớm
được giải quyết dứt điểm.
Qua sự việc này cũng như việc xác
định tác giả Quốc ca Việt Nam trước
đây, một lần nữa, chúng ta lại càng thấy giá
trị to lớn của tài liệu lưu trữ. Nhờ
đó mà các cơ quan chức năng có thêm nhiều cơ
sở, bằng chứng tin cậy để xem xét lại
một cách khoa học vấn đề tác giả Quốc
huy Việt Nam. Cũng qua sự việc này, khi những tài
liệu lưu trữ cá nhân góp phần quan trọng
để xác minh những con người, sự kiện
thì việc sưu tầm, thu thập tài liệu lưu
trữ cá nhân lại càng trở nên cần thiết và
cấp bách hơn bao giờ hết. Mong rằng Dự án
“Sưu tầm tài liệu quí, hiếm của Việt Nam và
về Việt Nam ở nước ngoài” sẽ sớm
được xây dựng, phê duyệt để có thêm tài
liệu lưu trữ - những sử liệu tin cậy
góp phần làm sáng tỏ những sự kiện lịch
sử đúng như chúng đã diễn ra trong quá
khứ./
-oOo-
|